‘Pick and choose’

Als we blijven bij het voorbeeld, dan valt de term “medisch scheikundige” op. Alsof onze appgroep deelnemer wilde zeggen: Deze man weet waarover hij praat. Aan het benoemen van die studieachtergrond om de mening kracht bij te zetten zit echter ook een andere kant, namelijk dat je dat kennisgebied dan ook daadwerkelijk serieus moet nemen. En dat doe je niet wanneer je zonder kennis van zaken al die andere wetenschappers en artsen (de meerderheid), die overeenkomen dat de bij ons bekende vaccinaties een goede zaak zijn, naast je neerlegt. Het is alsof onze leek zegt: ‘De mening van deze geleerde is sterker dan de mening van die andere geleerden!’ Op basis van wat velt onze leek dit oordeel? Zo’n persoon slaat in werkelijkheid geen acht op het medische kennisgebied en neemt het niet serieus, tenzij de “dr.” verkondigt wat hij zelf ook vindt. In werkelijkheid neemt hij vooral zijn eigen mening serieus. Let op: dit is geen reclame voor vaccinaties, maar een kritiek op hoe sommigen te werk gaan bij dit soort kwesties.

Islam en informatie/conclusies

Interessant is dat de islamitische theologie veel waarde hecht aan een correcte methodologie om tot een oordeel te komen. Denk bijvoorbeeld aan de wetenschap van usoel al-fiqh. Voordat een geleerde tot een oordeel komt, moet deze op zoek naar informatie in de islamitische bronnen, maakt hij onderscheid tussen wat meer en minder betrouwbaar is (bijvoorbeeld sterke versus zwakke overleveringen), raadpleegt hij werken van eerdere geleerden, neemt hij consensus in ogenschouw en baseert hij zich op bepaalde principes/stelregels. Noemenswaardig is dat betrouwbare informatie hier pas het begin is. Om tot de juiste conclusie te komen, moet de geleerde goed weten hoe met de beschikbare informatie om te gaan. Hetzelfde geldt voor bijvoorbeeld de wetenschap van Koranexegese (tafsier). Oftewel, de Islam is voor een groot deel gebouwd op enerzijds het identificeren welke informatie correct/betrouwbaar is en welke niet (en wat dus als bron gebruikt kan worden, zoals in de hadieth-wetenschappen), en anderzijds kennis over hoe, op basis van de juiste informatie, tot de juiste conclusie te komen. Juist een moslim zou dit proces en de expertise die het dikwijls vereist daarom moeten kunnen waarderen. Het is makkelijk om op basis van in principe correcte informatie, tot foute conclusies te komen. Dit geldt zeker ook voor vele complexe hedendaagse (niet-religieuze) vraagstukken. Overigens is het mogelijk dat mensen met expertise op basis van dezelfde informatie tot verschillende conclusies komen. Dit bestaat volop binnen de islamitische jurisprudentie, en ook daarbuiten als het gaat om bijvoorbeeld (corona)beleid. Dit zou niemand ongemakkelijk moeten maken en geen reden moeten zijn tot wantrouwen. Het is een goed teken dat mensen met verstand van zaken elkaars visie kritisch tegen het licht houden. Het is een natuurlijk gevolg van de complexiteit van dit soort zaken, dat beschikbare informatie niet altijd leidt tot eenduidige conclusies. Dit is niet iets nieuws en is van alle tijden.

Maar ik wil me toch mengen…

Iemand kan zeggen: Het is voorgekomen dat theorieën of ideeën die niet breed geaccepteerd waren in de wetenschappelijke gemeenschap, later toch correct bleken te zijn en mainstream werden. Zou ik of degene wiens mening ik verspreid, niet ook zo iemand kunnen zijn? Een aantal opmerkingen hierover:

• Alhoewel dat klopt, blijken simpelweg de meeste van zulke ideeën en theorieën incorrect te zijn en geen bredere impact te hebben. Oftewel, dat sommige afwijkende visies correct blijken en de wetenschap vooruitbrengen, betekent niet dat elk afwijkend idee correct is.
• De mensen die met theorieën komen die later correct blijken te zijn, zijn over het algemeen mensen met expertise in het betreffende vakgebied en geen leken (Albert Einstein is zo een voorbeeld).
• Hoe kan de leek beoordelen dat persoon A met een afwijkende visie die ingaat tegen een consensus (in welk vakgebied dan ook) gelijk heeft? Dat een leek de mening van een kleine minderheid naar voren schuift als de correcte mening is inconsistent met het feit dat hij/zij leek is, zelfs al zou die mening correct blijken.

Kritisch zijn in hedendaagse vraagstukken op zich is niet het probleem en dit stuk is geen ontmoediging daarvan. Om af te sluiten dus wat gedachten om mee te nemen:

• Wanneer de leek zich in discussies mengt die in werkelijkheid wetenschappelijk van aard zijn, vertroebelt dit het debat en voegt dit niets toe. Maar let op: dit moet mensen niet per se ontmoedigen om hun perspectief kenbaar te maken. Er is een groot verschil tussen zeggen: “Ik heb weinig kennis over vaccinaties en ik voel me niet prettig bij het nemen ervan” versus “Vaccinaties zijn slecht”, of “Ik zie ook negatieve effecten van het coronabeleid om me heen en ik vraag me af of de voordelen opwegen tegen de nadelen” versus “Het coronabeleid van de overheid deugt van geen kant”.
• Kritisch zijn betekent in de eerste plaats kritisch zijn naar je eigen conclusies. Sommigen zijn kritisch naar alles en iedereen, inclusief mensen met expertise, behalve naar zichzelf. Ben je echt serieus, leg je visie dan bijvoorbeeld eens voor ter feedback aan of spar met iemand met expertise.
• Kritisch zijn is geen vrijbrief om lukraak informatie te verspreiden en/of door te sturen waarvan je niet goed kunt beoordelen hoe betrouwbaar deze is, of hoe deze informatie zich verhoudt tot het grotere plaatje, omdat het in je eigen straatje past.
• Kritisch zijn komt ook met de verantwoordelijkheid om je grenzen te kennen en je mening niet groter te maken dan die is op het moment dat het complexe zaken betreft waar je niet genoeg achtergrond in hebt. Dit geldt natuurlijk in religieuze context, maar ook voor onderwerpen zoals vaccinaties of corona. Het paradoxale is dat het vaak wat kennis en inzicht vereist om dit in te kunnen zien, en anders wel bescheidenheid en nederigheid.
• Het kunnen herkennen van complexiteit en weten wanneer je een pas op de plaats moet maken voordat je je conclusies trekt, is een teken van intelligentie en bedachtzaamheid. En bedachtzaamheid is een onderdeel van de Islam. De Profeet (vrede zij met hem) zei tegen een metgezel: “Jij hebt twee karaktereigenschappen waar Allah van houdt: verdraagzaamheid en bedachtzaamheid.” 1
• In hoe je te werk gaat stel je een voorbeeld. Onbedoeld kan het zijn dat je onjuiste informatie of conclusies helpt verspreiden. Als je je als leek maar in elke niet-religieuze discussie mengt en dingen verspreidt, moet je niet verbaasd opkijken als je mensen islamitische consensus ziet bekritiseren door het negeren van de methodologieën en fundamenten van de islamitische kennisgebieden. En hoe we zelf met informatie omgaan, is uiteindelijk ook iets wat we overbrengen op onze kinderen.

Het bericht Kritisch of roekeloos? Over lekenwetenschap verscheen eerst op Daliel.

De periode dat ik begon aan een natuurwetenschappelijke studie viel samen met de periode dat ik me meer verdiepte in de Islam. Dat maakte dat ik de relatie tussen geloof en wetenschap fascinerend vond. Ondersteunt het elkaar, is er een conflict of geen van beide? Natuurwetenschap (hierna: wetenschap) houdt zich bezig met de studie van de waarneembare wereld om ons heen. Wat is licht en hoe gedraagt het zich? Wat gebeurt er in een cel? Er zijn miljoenen vragen waarmee wetenschappers zich op dit moment bezighouden. Middels wetenschap zijn ontelbare veranderingen en uitvindingen gerealiseerd. Dit zijn de tastbare, concrete uitkomsten van wetenschap.

Een ander interessant gevolg van onze toenemende wetenschappelijke kennis over de wereld om ons heen, is de rol die wetenschap is gaan spelen in levensbeschouwing. De toenemende wetenschappelijke kennis heeft bij veel mensen het idee gecreëerd dat God overbodig is. Mij viel op dat veel aanhangers van deze visie weinig kaas gegeten hadden van ‘de wetenschap’. Maar terug naar de vraag: maakt wetenschap God echt overbodig?

Laten we beginnen met een voorbeeld: zwaartekracht. Iedereen kent het concept. Waarom vallen dingen? Het antwoord dat we sinds de basisschool geleerd hebben: door de zwaartekracht. We kunnen met een natuurkundige theorie, zoals de theorie van Newton, heel nauwkeurig uitrekenen hoe snel iets valt, hoe lang dat duurt en zo verder. Een erg bruikbare theorie en ontzettend belangrijk in een hoop toepassingen. Maar iemand zou een stap verder kunnen gaan en zeggen: om te verklaren waarom dingen vallen hebben we geen God nodig, want daar hebben we de zwaartekracht voor. Dus iets wat op het eerste gezicht mysterieus lijkt (een soort wisselwerking tussen twee massa’s op afstand), blijkt bij nader inzien helemaal niet zo mysterieus. Het is namelijk te vatten in natuurwetenschappelijke theorie. Althans, zo lijkt de gedachte achter het idee dat wetenschap God overbodig zou maken.

Echter, als we goed kijken zien we dat deze uitspraak rammelt. Ten eerste, de theorie van zwaartekracht beschrijft alleen hoe dingen vallen. Bijvoorbeeld hoe snel een object naar de aarde toesnelt als het valt. De theorie van zwaartekracht doet geen enkele uitspraak over wat ervoor heeft gezorgd dat dingen vallen: is dat God of is dat een natuurlijk mechanisme waar geen schepper aan te pas komt? Ten tweede, zelfs als het ons lukt om zwaartekracht te verklaren in termen van een ander natuurlijk verschijnsel, kunnen we altijd doorvragen: waar komt dat natuurlijke verschijnsel dan vandaan?

Zo is gebleken dat de klassieke mechanica van Newton fundamenteel gebrekkig is. Van dit gebrek hebben we geen last in ‘alledaagse’ situaties. Maar in meer extreme natuurkundige situaties, is de theorie van Newton niet meer goed bruikbaar. Einstein kwam met de algemene relativiteitstheorie. In dit theoretische raamwerk zien we zwaartekracht als het effect van kromming in ruimte en tijd (ook wel ruimtetijd). Massa veroorzaakt die kromming in ruimtetijd. Deze manier van kijken naar ‘zwaartekracht’ is geheel anders dan die van Newton en blijkt wel accuraat in extremere situaties. Probleem opgelost zou je denken, want we weten nu wat zwaartekracht is! We worden echter gauw uit deze droom geholpen door de volgende vraag die zich aandient: waarom veroorzaakt massa in hemelsnaam kromming in de ruimtetijd? Dit is een nog onbeantwoorde vraag.

Het voorgaande illustreert iets van de zinloosheid van het neerzetten van wetenschappelijke theorie als ultieme verklaring die God overbodig maakt. Ten eerste zal wetenschappelijke theorie nooit een ultieme verklaring zijn, maar is het eerder het vatten van wat we kunnen observeren in een theoretisch raamwerk. Daarnaast vormt die wetenschappelijke theorie het raamwerk waarmee we de observeerbare wereld kunnen beschrijven, maar beschrijft het niet hoe hetgeen wij observeren tot stand is gekomen!

Ludwig Wittgenstein verwoordde het prachtig als volgt:

Aan de gehele moderne wereldbeschouwing ligt de dwaling ten grondslag dat de zogenaamde natuurwetten de verklaringen van de fenomenen zouden zijn.

Ook de filosoof René Woudenberg maakte een interessant punt hieromtrent. Hij stelt dat wetenschap geen verklaring kan geven voor de ordelijkheid die we observeren in het heelal, omdat wetenschap zelf ordelijkheid veronderstelt. Oftewel, om wetenschap te kunnen bedrijven, moet er al iets van ordelijkheid aanwezig zijn. De vraag wat er achter de wereld zit die we observeren, is niet met wetenschap te beantwoorden. Het is een levensbeschouwelijke kwestie. Je kunt de natuur beschrijven en verklaren in termen van andere natuurverschijnselen, maar dit verklaart niet het bestaan van die natuur op zich en zou niet de illusie moeten wekken dat dit een argument tegen het bestaan van God kan zijn.

Eenzelfde soort discussie speelt bij de evolutietheorie in relatie tot het bestaan van God. De evolutietheorie in relatie tot levensbeschouwing kan wellicht beter in een apart artikel besproken worden, maar het kan geen kwaad hier kort naar te verwijzen. In het kader van levensbeschouwing wordt de evolutietheorie namelijk nog wel eens gezien als argument of bewijs dat het leven ‘vanzelf’ ontwikkeld is; dat de evolutietheorie laat zien dat er geen God nodig is. Dit duidt niet per se op onwetendheid over de evolutietheorie zelf, maar wel op onbegrip over het bredere wetenschapsfilosofische plaatje. De evolutietheorie biedt, grof gezegd, een theoretisch raamwerk voor het beschrijven van de ontwikkeling van het leven op aarde en maakt daarbij gebruik van bepaalde modelingrediënten, zoals willekeurige mutaties. Dat raamwerk werkt erg goed in wetenschappelijke context. De evolutietheorie gaat in dit raamwerk dus uit van – bijvoorbeeld – willekeurige mutaties in genen die ten grondslag liggen aan biologische diversiteit. Of die mutaties echter willekeurig zijn of niet, is een vraag die niet wetenschappelijk te beantwoorden is. Meer in het algemeen, probeert wetenschap geen antwoord te geven op de vraag of iets toeval was of niet. Dat zijn namelijk twee interpretaties van de werkelijkheid, die empirisch niet te onderscheiden zijn van elkaar. Oftewel, er is geen wetenschappelijke methode te verzinnen waarmee men aan kan tonen dat iets wel of geen toeval was, voor zover het überhaupt mogelijk is te definiëren wat toeval is (lees bijvoorbeeld het boek van prof. Klaas Landsman ‘Naar alle onwaarschijnlijkheid’).

Het concept ‘willekeurig’ in deze context zou dus niet geïnterpreteerd moeten worden als fundamenteel willekeurig, net zo min als dat het opgooien van een muntje een fundamenteel willekeurig proces is. Het feit dat het opgooien van een muntje te beschrijven is met een simpel kansmodel (50/50 kans op kop/munt), maakt het nog geen kwantummechanica. Oftewel, dat het model zeer goed bruikbaar is, betekent niet dat de werkelijkheid volgt uit dat model; het is precies andersom. Overigens, een ander interessant punt omtrent de evolutietheorie in deze context (waar ik hier niet verder op zal ingaan), wordt gemaakt door wiskundige en statisticus prof. Ronald Meester in onder andere zijn boek ‘Het pseudoniem van God’. Hij beargumenteert dat het niet mogelijk is om te stellen dat de kans groot (of klein) is dat leven ‘vanzelf’ ontwikkeld is, daar deze kans niet te kwantificeren is vanwege de informatie die ontbreekt om deze berekening te kunnen doen.

Nu zou men kunnen zeggen dat dit flauw is en je zo bij alles wel kan zeggen dat God het misschien wel gedaan heeft. Zo kunnen we altijd ruimte overlaten voor het bestaan van een schepper voor die goedgelovigen die het moeilijk vinden afscheid te nemen. Maar dát is nu juist het punt. Net zoals het natuurwetenschappelijk niet aan te tonen is dat God iets veroorzaakt, is het ook niet aan te tonen dat dit niet zo is. De heersende gedachte hierover lijkt dat het uitgangspunt is dat het toeval was, en ja, misschien was God het wel voor als je dat wilt geloven. De evolutietheorie zelf geeft echter geen enkele voorkeur of argumentatie voor het één of voor het ander en biedt geen enkel uitgangspunt in dit vraagstuk.

En nog belangrijker: dat is ook niet het dóél van de evolutietheorie, noch van de wetenschap. De evolutietheorie noch de wetenschap doet een uitspraak over of het uiteindelijk een ongestuurd proces is of dat er een schepper achter zit. Dit is een niet-natuurwetenschappelijke vraag. Het is dan ook onzinnig om de natuurwetenschap hiervoor te gebruiken.

Stellen dat de mens per toeval is ontstaan, is even wetenschappelijk als stellen dat de mens gemaakt is door een schepper. Dit is geen natuurwetenschap, maar levensbeschouwing. Met natuurwetenschap beschrijven we de wereld om ons heen en verklaren we de natuur in het licht van andere natuurverschijnselen, maar geven we geen antwoord op de vraag hoe die tot stand kwam en of het toeval was of niet.

Het lijkt erop dat ‘wetenschap’ een excuus is geworden voor veel mensen om niet over levensvragen na te hoeven denken. Vragen die we in de moderne tijd niet meer lijken te stellen, zoals: ‘’Geloof ik dat het leven en mijn lichaam, inclusief mijn zicht, gehoor en denkvermogen, allemaal het resultaat zijn van een ongestuurd proces en ongestuurde ontwikkelingen?’’ We kunnen de wetenschap niet gebruiken om die vraag weg te moffelen, te doen alsof hij niet bestaat of al is ‘afgehandeld’. Aangezien de vraag nog overeind staat én het een fundamentele vraag is, zou iedereen hier voor zichzelf over na moeten denken.

Sta er eens bij stil: lijkt het erop dat het allemaal vanzelf is gegaan? Dit is een belangrijke vraag over de essentie van ons leven; zó belangrijk dat sommigen hem het liefst ontwijken. Als je namelijk tot de conclusie komt dat het moeilijk vol te houden is dat de wereld met alles erin, en dus ook het leven, ‘vanzelf’ is ontstaan, dan is er waarschijnlijk ook een doel achter ons bestaan. En als het bestaan een doel heeft, dan betekent dit dat wij in plaats van het betekenisloos volgen van onze lusten en begeerten een hoger doel zouden moeten nastreven. Wetenschap is voor sommigen de nieuwe manier geworden om deze grote levensvraag aan de kant te schuiven. Een dieper inzicht in wetenschap wijst echter uit dat deze grote vraag nog steeds overeind staat. Zoals prof. Ad Lagendijk het verwoordde in zijn oratie:

Mijn conclusie is duidelijk. Het antwoord op de ultieme vragen kan niet experimenteel getest worden en het zoeken naar deze antwoorden behoort niet tot het domein van de natuurkunde. Dit moet toch een hele geruststelling zijn voor theologen. Er zijn ook geen proefschriften nodig om deze open deur voor de zoveelste keer in te trappen. Het zijn echter de fysici die de onduidelijkheid steeds maar weer laten voortbestaan. Blijkbaar kost het de fysici heel veel moeite om deze vorm van impotentie te accepteren.

Nu je weet dat ‘de wetenschap’ deze vraag niet voor jou zal beantwoorden, is het hoog tijd deze vraag aan jezélf voor te leggen.

Het bericht Bewijst ‘de wetenschap’ dat God niet bestaat? verscheen eerst op Daliel.