acf domain was triggered too early. This is usually an indicator for some code in the plugin or theme running too early. Translations should be loaded at the init action or later. Please see Debugging in WordPress for more information. (This message was added in version 6.7.0.) in /var/www/vhosts/battoui.nl/httpdocs/daliel/wp-includes/functions.php on line 6131wordpress-seo domain was triggered too early. This is usually an indicator for some code in the plugin or theme running too early. Translations should be loaded at the init action or later. Please see Debugging in WordPress for more information. (This message was added in version 6.7.0.) in /var/www/vhosts/battoui.nl/httpdocs/daliel/wp-includes/functions.php on line 6131Het bericht Lessen uit het verhaal van Hadjar verscheen eerst op Daliel.
]]>De periode van de Hadj is weer aangebroken. Binnenkort zullen de bedevaartgangers de rituelen uitvoeren die veelal terug te voeren zijn naar gebeurtenissen in het leven van de profeet Ibrahiem ‘alayhi salaam en zijn familie. De sa’ie, het heen en weer lopen tussen de heuvels Safaa en Marwa, is gebaseerd op een gebeurtenis in het leven van Hadjar. Ook de bron Zamzam hebben we aan haar te danken. Wie was zij en wat kunnen we van haar leren?
Lees hieronder het verhaal van Hadjar en ontdek welke lessen we eruit kunnen halen.
Het verhaal van Hadjar
De profeet Ibrahiem ‘alayhi salaam en zijn vrouw Sarah zijn tijdens hun omzwervingen terechtgekomen in Egypte. Daar trekt Sarah de aandacht van de koning, die erom bekend staat dat hij mooie vrouwen lastigvalt en hun echtgenoten laat doden. Ibrahiem ‘alayhi salaam ontsnapt aan dat lot door te verklaren dat hij haar ‘broeder’ (in het geloof) is. Sarah wordt naar de vertrekken van de koning gebracht. Ze smeekt Allah om bescherming. Als de koning met haar alleen is, wil hij haar benaderen maar bij elke poging wordt hij onwel en zakt hij in elkaar. Hij raakt ervan overtuigd dat Sarah een tovenares is en uit angst laat hij haar gaan. Om haar gunstig te stemmen geeft hij haar als gift een dienstmeisje uit zijn hofhouding mee en dat is Hadjar.
Hadjar is een jong meisje en erg dapper. Ze gaat mee met Sarah en Ibrahiem ‘alayhi salaam, terwijl ze niets van hen afweet. Het kan haast niet anders dan dat ze angst moet hebben gevoeld: Sarah kan immers net zo goed de sjeitaan zijn die de koning beweert dat ze is.
Ze vestigen zich in Palestina. Daar maakt Hadjar deel uit van de huishouding van Sarah en Ibrahiem ‘alayhi salaam en maakt ze kennis met de Islaam. Ze wordt een gelovige vrouw en deze voorbereiding blijkt belangrijk voor de beproeving die ze later zou doorstaan.
Ibrahiem ‘alayhi salaam is inmiddels al op leeftijd en verlangt naar kinderen. Sarah, die nog steeds niet zwanger is geraakt, brengt een groot offer en stelt voor dat Ibrahiem ‘alayhi salaam met Hadjar trouwt. Zo geschiedt het en uit dit huwelijk wordt na een poos, Ismaa’iel ‘alayhi salaam geboren. Ibrahiem ‘alayhi salaam is erg gelukkig, maar dan krijgt hij in een droom van Allah de opdracht om Hadjar en zijn zoon Ismaa’iel ‘alayhi salaam ver de woestijn in te brengen en ze daar achter te laten. Zo moet hij van Ismaa’iel ‘alayhi salaam, de zoon waar hij lang op heeft gewacht en waar hij Allah lang om heeft gesmeekt, na korte tijd afscheid nemen.
Ibrahiem ‘alayhi salaam twijfelt niet en gaat op pad met Hadjar en Ismaa’iel ‘alayhi salaam. Na een lange reis arriveren ze in de vallei die Allah Ibrahiem ‘alayhi salaam heeft aangewezen. Hij laat hen plaatsnemen op de grond en legt een leren zak met dadels en een leren drinkzak met water bij hen. Hij keert zich om en gaat weg. Hadjar loopt achter hem aan en zegt: ‘O Ibrahiem! Waar ga je heen, ons hier achterlatend in deze onbewoonde vallei zonder iemand of iets in de buurt?’ Verschillende keren herhaalt ze haar vraag, maar Ibrahiem ‘alayhi salaam zwijgt. Volgens sommige geleerden zwijgt hij uit verdriet, volgens anderen omdat hij niet in een discussie wil belanden waardoor hij misschien van zijn voornemen wordt afgebracht. Uiteindelijk vraagt Hadjar: ‘Heeft Allah je dit opgedragen?’ Wanneer hij bevestigend antwoordt, zegt ze: ‘Dan zal Hij ons niet in de steek laten’. Ze keert terug naar Ismaa’iel en Ibrahiem loopt verder.[1]
Wanneer hij uit het zicht verdwenen is, draait Ibrahiem ‘alayhi salaam zich om en smeekt hij Allah om gezelschap, voedsel en vroomheid voor Ismaa’iel ‘alayhi salaam en zijn nakomelingen:
Onze Heer, ik heb enkelen van mijn nakomelingen in een vallei zonder gewas bij Uw heilige huis laten wonen, onze Heer, om de salaat te verrichten. Maak dan dat de harten van sommige mensen tot hen neigen en voorzie met vruchten in hun levensbehoeften; misschien zullen zij dank betuigen.[2]
Hadjar vertrouwt op Allah en zodra haar dadels en watervoorraad op zijn en Ismaa’iel dorst begint te krijgen, gaat ze zelf op zoek. In uitgeputte en uitgedroogde staat rent ze zeven maal heen en weer tussen de heuvels Safaa en Marwa. Telkens blijft ze bovenop de heuvels staan om uit te kijken naar reizigers en karavanen, maar tevergeefs.
Dan hoort ze een geluid. Naast Ismaa’iel staat een engel die met een vleugel op de grond slaat. Uit de grond komt water omhoog: de bron Zamzam. Snel verzamelt Hadjar het water in haar waterzak. Het water blijft stromen en ze graaft met haar handen een kuil om het water in te verzamelen. Onze profeet Mohammed sallallaahu ‘alayhi wa sallam zei: ‘Moge Allah genadig zijn met Hadjar. Als ze niet het water verzameld had, zou het de hele aarde bedekt hebben.’
Nu hebben ze dus water. Maar waar zou het eten vandaan komen? Door het gebied trekt de stam Djoerhoem. Ze zien in de verte vogels boven een bepaalde plaats cirkelen, wat wijst op een waterbron. Ze sturen een verkenner die terugkomt met het nieuws dat er een jonge vrouw met een baby bij een waterbron verblijft. De stamleiders vragen Hadjar toestemming om zich bij de bron te mogen vestigen. Het bewijst dat ze eervolle mensen en goed gezelschap zijn; ze hadden Hadjar als eenzame vrouw immers ook gewoon kunnen overvallen of haar wensen kunnen negeren. Hadjar geeft ze toestemming voor het verblijf, maar het water blijft van haar. Ze verkoopt het water aan de stam en verwerft zo inkomen om voedsel van hen te kunnen kopen. De kleine nederzetting groeit in de loop der tijd uit tot de stad Bakkah (later bekend als Mekka).
Twee onderdelen van de smeekbede van Ibrahiem ‘alayhi salaam zijn nu verhoord: voedsel en gezelschap. Verhoring van het derde deel, een vroom nageslacht, blijkt uit het verdere verloop van de geschiedenis. Ibrahiem ‘alayhi salaam is de stamvader van alle volgende profeten, zowel via Ismaa’iel ‘alayhi salaam als via Ishaaq ‘alayhi salaam, de zoon die hij later met Sarah zou krijgen. De bekroning van dit nageslacht en profeetschap wordt gevormd door onze profeet Mohammed sallallaahu ‘alayhi wa sallam.
Zes lessen uit het verhaal van Hadjar
Hadjar onderging niet van de ene op de andere dag zware beproevingen. Allah plaatste haar in het huishouden van een profeet waar ze voorbeelden had van godsvrees, vertrouwen op Allah en standvastigheid. Allah bereidde haar voor op de beproevingen die zouden komen en toen het zover was, was ze er klaar voor.
Allah belast geen ziel boven haar vermogen.[3]
Wanhoop dus nooit en weet dat Allah de tijd en de beproeving kiest omdat Hij weet dat je het aankan. Niemand komt eronderuit om beproefd te worden. Jij niet en ook degenen om je heen niet. Maak zoals Ibrahiem ‘alayhi salaam en Sarah van je huis een plek waar je kinderen hun imaan kunnen ontwikkelen en leren hoe een moslim met tegenslagen en beproevingen omgaat.
Toen Hadjar wist dat Ibrahiem ‘alayhi salaam handelde in opdracht van Allah, reageerde ze ogenblikkelijk met: ‘Dan zal Hij ons niet in de steek laten.’ Ze was ervan overtuigd dat als Allah iets opdraagt, Hij dat doet terwijl Hij het beste met Zijn dienaar voorheeft. Ze twijfelde geen moment aan de goede bedoelingen achter de opdracht of aan de goede uitkomst ervan. Een hadieth qudsi[4] luidt: ‘Ik ben zoals Mijn dienaar van Mij verwacht. Als hij goed over Mij denkt, zal hij het ontvangen. En als hij slecht over Mij denkt, zal hij het ontvangen.’[5]
Onze Profeet Mohammed sallallaahu ‘alayhi wa sallam heeft ook gezegd: ‘Als Allah van iemand houdt, onderwerpt Hij hem aan beproevingen.’[6]
Ze dacht niet alleen goed over Allah, maar ook over haar echtgenoot Ibrahiem ‘alayhi salaam. Hij liet haar zonder uitleg met een baby en slechts een beetje water en eten achter in een verlaten woestijngebied. Ze maakte hem echter geen verwijten en uitte geen beschuldigingen. Hoeveel vrouwen in haar plaats zouden niet het slechte vermoeden hebben dat hij van haar af wilde om bij zijn eerste vrouw, Sarah, te kunnen zijn en emotionele beschuldigingen uiten? Hadjar liet haar emoties niet de overhand krijgen en plaatste haar vertrouwen in Allah en in Ibrahiem ‘alayhi salaam voorop.
En wie Allah vreest, hem zal Hij een uitweg geven. En Hij voorziet hem van waar hij het niet verwacht. En voor wie op Allah vertrouwt, is Hij voldoende.[7]
Hadjar vertrouwde op Allah als de Schenker van Voorzieningen, maar dit nam niet weg dat ze zelf actie ondernam toen haar water- en voedselvoorraad op was. Want vertrouwen op Allah betekent niet afwachten tot er iets gebeurt. Het houdt in dat je de middelen inzet die de oorzaak kunnen zijn dat iets gebeurt, terwijl je weet dat de uitkomst in handen is van Allah.
Anas ibn Malik radiallaahu ‘anhu overleverde dat een man de Profeet sallallaahu ‘alayhi wa sallam vroeg: ‘O Boodschapper van Allah, moet ik mijn kameel vastbinden en vertrouwen op Allah, of moet ik haar loslaten en dan vertrouwen op Allah?’ De Profeet sallallaahu ‘alayhi wa sallam antwoordde: ‘Bind haar vast en vertrouw op Allah.’[8]
De beproeving van Allah is niet afgelopen op het moment dat iemand vertrouwen in Allah uit en de intentie heeft om Allah gehoorzaam te zijn. Mondeling getuigen van geloof (‘Dan zal Hij ons niet in de steek laten’) is één ding, maar Allah wil zien dat we het ook echt volhouden. Zoals de beproeving van Ibrahiem ‘alayhi salaam pas stopte op het moment dat het mes al bijna in de keel van Ismaa’iel sneed, zo beëindigde Allah de beproeving van Hadjar pas toen zij en Ismaa’iel al bijna bezweken van honger en dorst. Hadjar heeft getoond over sabr te beschikken door niet bij de pakken neer te zitten en het tot het allerlaatste moment vol te houden. Eén van de gunsten van een beproeving is dat we onszelf goed leren kennen en ontdekken over hoeveel standvastigheid en over welke kwaliteiten we beschikken.
Allah heeft de zoektocht van Hadjar naar voedsel en water voor haar kind verheven tot een daad van ‘ibaadah en deze handeling – de sa’ie – verplicht gesteld tot aan de Dag des Oordeels voor iedereen die de hadj of ‘oemrah verricht. Veel (alleenstaande) moeders verrichten ook dagelijks een sa’ie[9] tussen huis, kinderopvang of school en werk. Zij kunnen hoop putten uit het verhaal van Hadjar, dat alle moeite die zij stoppen in het verkrijgen van een inkomen voor hun gezin, door Allah gewaardeerd en beloond wordt.[10] Bedenk wel dat Hadjar, Ismaa’iel ‘alayhi salaam alleen liet, maar alle moeite deed om hem niet uit het oog te verliezen, terwijl ze heen en weer rende tussen de twee heuvels. Toen ze eenmaal water en voedsel hadden, was ze daar tevreden mee en bleef ze bij Ismaa’iel ‘alayhi salaam om hem te zogen en te verzorgen.
Degenen die zich druk maken om de emancipatie van de moslimvrouw, kunnen in Hadjar een voorbeeld vinden van kracht en zelfstandigheid, dat alle feministische ideeën overbodig maakt. Haar inspiratie: geloof en vertrouwen in Allah.
Als Ibrahiem ‘alayhi salaam zijn opdracht duidelijk maakt, legt ze zich erbij neer dat ze zich zonder hem zal moeten redden. Ze laat zien dat als het nodig is, ze emotioneel en financieel onafhankelijk van haar echtgenoot kan zijn. Ook wanneer ze eenmaal in het gezelschap van de Djoerhoemstam is, zorgt ze ervoor dat ze niet afhankelijk van haar ‘redders’ wordt. Ze claimt eigenaarschap van de Zamzam bron en verwerft zo inkomsten. Feitelijk is ze de stichtster geweest van de heilige stad Mekka. En Allah heeft haar geëerd door de sa’ie op te nemen als verplicht onderdeel van de hadj en de ‘oemrah.[11]
Goed denken over Allah, vertrouwen op Allah en het brengen van offers, lopen als rode draad door het verhaal van Ibrahiem, Ismaa’iel ‘alayhim salaam en Hadjar. Uit het verhaal leren we wat het betekent om de volgende ayah in praktijk te brengen:
Zeg, voorwaar, mijn gebed en mijn offer, mijn leven en mijn sterven zijn voor Allah, de Heer der Werelden.[12]
Moge Allah ons maken tot de volgelingen van Ibrahiem ‘alayhi salaam, zijn familie waaronder Hadjar en zijn nakomelingen.
[1] Hadieth overgeleverd door Ibn ‘Abbaas, vermeld in de hadiethverzameling van Al-Buchaarie
[2] Soerah Ibrahiem (14), ayah 37
[3] Soerah Al-Baqarah (2), ayah 286
[4] Een hadieth waarvan de betekenis van Allah is, maar de bewoording van de Profeet sallallaahu ‘alayhi wa sallam
[5] Vermeld in de hadiethverzameling Moesnad Ahmed
[6] Uitspraak van onze profeet Mohammed sallallaahu ‘alayhi wa sallam, vermeld in de hadiethverzameling van At-Tirmidhie en Ibn Maadjah
[7] Soerah At-Talaaq (65), aayah 2 en 3
[8] Vermeld in de hadiethverzameling van At-Tirmidhie
[9] In de betekenis van heen en weer lopen/reizen
[10] Dit geldt zolang zij dit doen met de intentie het middel te verrichten zodat Allah de voorziening schenkt en zolang het middel islamitisch gezien acceptabel is.
[11] Soerah Al-Baqarah (2), ayah 158
[12] Soerah Al-An‘aam (6), ayah 162
Het bericht Lessen uit het verhaal van Hadjar verscheen eerst op Daliel.
]]>Het bericht Vasten met as-Samad in gedachten verscheen eerst op Daliel.
]]>De stam van het woord samad, sa-ma-da, duidt op het zich wenden tot een superieur iets of iemand voor een behoefte die men niet zelf kan vervullen. De vroegere Arabieren noemden hun stamhoofd samad, omdat ze voor het nemen van beslissingen afhankelijk waren van hem. Een strijder werd samad genoemd wanneer hij langdurig zonder eten en drinken kon en daardoor in staat was bij een veldslag zijn stam de overwinning te bezorgen. Iemands positie ten opzichte van as-samad wordt dus gekenmerkt door afhankelijkheid, inferioriteit en tekortkomingen.
Als Naam van Allah verwijst as-Samad naar Degene Die volmaakt is in Zijn Kennis, Zijn Macht, Zijn Wijsheid, Zijn Eer en Verhevenheid, Zijn Soevereiniteit en Die volmaakt is in al Zijn Eigenschappen. Daarom is as-Samad Degene naar wie de schepping zich wendt vanwege de eigen tekortkomingen en zwakheden. Allah is immers volmaakt en kent geen tekortkomingen en zwakheden. Hij is de Onafhankelijke en heeft niets of niemand nodig, terwijl wij en de rest van de schepping afhankelijk zijn en niet zonder Hem kunnen.
Soerah al-Iglaas, de enige plaats in de Koran waar de Naam as-Samad voorkomt, leert ons dat Allah geen ouders of nakomelingen heeft. Het is een teken van zwakte en afhankelijkheid om ouders of kinderen nodig te hebben. Wij hebben ouders nodig voor verzorging in onze jonge jaren en kinderen om ons te verzorgen als we ouder worden. Dit alles is niet van toepassing op Allah. De soerah maakt ook duidelijk dat de eigenschap van samadiyyah (volmaaktheid) in absolute vorm alleen aan Allah toebehoort: ‘Zeg, Hij is Allah, de Enige’[1].
Er is nog een ander taalkundig aspect aan samad: datgene wat stevig, solide en onveranderlijk is, wat massief is zonder holten. Allah heeft geen holte die gevuld moet worden en is behoefteloos. Ook de engelen zijn in dit opzicht samad; ook zij hebben geen ingewanden en andere holtes. Ze kennen geen begeerten en zijn daardoor Allah altijd gehoorzaam. Dit vormt een groot contrast met de mens, zoals de volgende hadieth laat zien:
Anas radiallaahu ‘anhu overleverde dat de Profeet sallallaahu ‘alayhi wa sallam vertelde: ‘Toen Allah Adam zijn vorm had gegeven in het Paradijs, liet Hij hem zo staan zolang als Hij wilde. Iblies liep om hem heen om hem te bekijken. Toen hij zag dat hij hol was van binnen, wist hij dat hij [de mens] zwak was geschapen en zich niet zou kunnen beheersen.’[2]
Was het niet vanwege onze begeerten en behoeften, dan zouden we Allah kunnen aanbidden zoals de engelen dat doen. In plaats daarvan zijn we in een constante strijd verwikkeld om onze verlangens en begeerten onder controle te houden en niet in de weg te laten zitten bij het aanbidden van Allah. Een hadieth luidt: ‘’Niemand van jullie gelooft [volledig] totdat zijn verlangens ondergeschikt zijn aan dat wat ik heb gebracht.’’[3] Het is voor de ontwikkeling en bescherming van onze imaan dus belangrijk om controle te hebben over begeerten en verlangens.
Hieronder vijf concrete punten waarmee jij de implicaties van de naam van Allah as-Samad kan toepassen in jouw vasten.
As-Samad is een Naam die alle volmaakte Eigenschappen van Allah omvat en ons tegelijkertijd wijst op onze eigen onvolmaaktheid, zwakte en afhankelijkheid. Terwijl wij de ongemakken van het vasten ervaren – honger, dorst, vermoeidheid – worden we ons ervan bewust hoe nietig en zwak wij zijn, afhankelijk van voedsel en drinken en dus afhankelijk van Degene Die ons dit schenkt. Hierover nadenken doet ons beseffen dat we voor alle grote en kleine zaken alleen bij Allah terecht kunnen. Instinctief weet de mens dit en in uiterste nood wendt hij zich daarom, gelovig of niet, tot Allah. Allah zegt in soerah al-Israa’:
En als de tegenspoed jullie op zee getroffen heeft, verdwijnt degene die jullie aanroepen behalve Hij. Toen Hij jullie naar het land redde, wendden jullie je af. En de mens is ondankbaar.[4]
Niet ieder mens maakt dergelijke dramatische gebeurtenissen mee om lering uit te trekken. Daarom hebben we de jaarlijks terugkerende vastenmaand Ramadan, waarin Allah ons laat voelen hoe afhankelijk en kwetsbaar wij zijn, zodat we ons ervan bewust zijn dat Hij as-Samad is en we bij Hem alleen onze toevlucht zoeken.
Als we ons hart leeg maken van al het andere waar we op vertrouwen en beseffen dat Hij Degene is waarop we als enige kunnen bouwen, nemen ons godsbewustzijn en onze nederigheid toe. En is dat niet net het doel van het vasten?
O jullie die geloven. Het vasten is jullie voorgeschreven zoals het aan degenen voor jullie was voorgeschreven, opdat jullie taqwaa (godsbewustzijn en godsvrees) zullen hebben.[5]
Het hart leegmaken van al het andere waar we op vertrouwen, wil niet zeggen dat we ons terugtrekken uit sociale contacten, geen hulp vragen als we die nodig hebben of geen arts bezoeken als we ziek zijn. We doen al deze zaken terwijl we er ons van bewust zijn dat het Allah is Die deze hulp op ons pad stuurt en het succes ervan bepaalt, terwijl Hij niet afhankelijk is van deze middelen. Het betekent dat we van binnen het volgende erkennen:
De gelijkenis met degenen die helpers naast Allah nemen, is zoals die met een spin die een huis maakt. En voorwaar, het zwakste van de huizen is zeker het huis van de spin, als zij het wisten.[6]
Wees ervan overtuigd dat het alles is wat je nodig hebt als as-Samad met jou is:
Als Allah jullie helpt is er geen overwinnaar over jullie. En indien Hij jullie in de steek laat, wie is degene die jullie daarna nog kan helpen? En laat daarom de gelovigen op Allah vertrouwen.[7]
De maand Ramadan – en vooral het tijdstip van het verbreken van het vasten en tijdens de laatste tien nachten – is bij uitstek de gelegenheid om veelvuldig du’aa te doen. Wanneer je je smeekbeden verricht, sta dan stil bij het bovenstaande en besef dat je je richt tot as-Samad, Degene Die als enige in staat is je smeekbeden te verhoren.
Er is overgeleverd dat de Profeet, sallallaahu ‘alayhi wa sallam, eens een man de volgende smeekbede hoorde verrichten: ‘’O Allah, ik vraag U omdat U al-Waahid al-Ahad (de Ene) bent, en as-Samad (de Onafhankelijke) bent, die niet verwekt noch verwekt is, en niets is vergelijkbaar met Hem. Vergeef mijn zonden, want zeker, U bent de Meest Vergevende, de meest Genadevolle.’’ Waarop de Profeet, sallallaahu ‘alayhi wa sallam, zei: ‘’Hij is zeker vergeven, hij is zeker vergeven, hij is zeker vergeven.’’[8]
Het vasten in de Ramadan is een jaarlijks terugkerende training om te leren onze begeerten in bedwang te houden, zodat onze aanbidding van Allah op de eerste plaats kan komen. Besef dat onze begeerten tussen ons en de aanbidding van Allah in staan. Ramadan is een geschenk van Allah aan ons, een hulpmiddel om datgene te bereiken waarvoor Hij ons heeft geschapen: de aanbidding van uitsluitend Allah[9]. Ga er dan ook zo mee om en vermijd het om je na zonsondergang te buiten te gaan aan alles waarvan je je overdag hebt onthouden. Behoefteloos, zoals Allah, kunnen we niet worden maar gematigdheid is een doel dat we wel na kunnen streven.
Ramadan, de maand waarin alle goede daden nog meer dan anders beloond worden, is ook bij uitstek de periode waarin we de eigenschap van samadiyyah zover als menselijk mogelijk is, in praktijk kunnen brengen. Voor wie kun jij zelf samad zijn, voor wie kun jij een redder in nood zijn, een helpende hand, een steun en toeverlaat? Goede doelen genoeg waarvoor we ons in kunnen zetten, waaraan we kunnen doneren en waardoor we zelf het verschil voor iemand kunnen maken. Wordt er een beroep op je gedaan en ben je in staat er gehoor aan te geven? Laat die kans dan niet liggen.
In shaa` Allah kunnen we door het overpeinzen van de Naam as-Samad en het toepassen van de vijf genoemde punten ons vasten verrijken en verdiepen en zo Zijn Tevredenheid verkrijgen.
[1] Soerah al-Iglaas (112), ayah 1
[2] Sahieh Muslim 2611
[3] Deze hadieth is volgens een grote groep geleerden zwak, maar de betekenis ervan is correct en in lijn met de Koran en Sunnah (zie Djaami’ al-‘uloem wa al-hikam, Ibn Radjab)
[4] Soerah al-Israa’ (17), ayah 67
[5] Soerah al-Baqarah (2), ayah 183
[6] Soerah al-‘Ankaboet (29), ayah 41
[7] Soerah Ali-‘Imraan (3), ayah 160
[8] Musnad Ahmad, Sunan Aboe Daawoed en Sunan An-Nasaa` ie.
[9] ‘En Ik heb de mens en de djinn slechts geschapen om Mij te aanbidden.’ Soerah adh-Dhaariyaat (51), ayah 56
Het bericht Vasten met as-Samad in gedachten verscheen eerst op Daliel.
]]>Het bericht Ramadan: de maand van de Koran! Maar wat als ik de Koran niet kan lezen? verscheen eerst op Daliel.
]]>Van Fatima bint Mohammed, radiallahu ‘anhaa, weten we dat Djibriel, ‘alayhi salaam, in Ramadan elke nacht haar vader, de Profeet, sallallahu ‘alayhi wa sallam, bezocht en de Koran in zijn geheel met hem reciteerde. En in het jaar van zijn overlijden deed hij dat tweemaal.[2]
Ook de metgezellen (sahaabah) en degenen na hen brachten in Ramadan veel tijd door met de Koran. ‘Uthmaan, radiallahu ‘anhu, reciteerde de gehele Koran tijdens één gebedseenheid (rak’ah) van het witr gebed[3]. Imam Ash-Shaafi’i voltooide het lezen van de Koran zestig keer tijdens Ramadan[4]. Sommige van de Voorgangers lazen elke drie nachten de gehele Koran, sommigen deden dat in zeven nachten en anderen elke tien nachten.
Niet elke moslim is echter in staat om (vlot) Koran te lezen. Raak niet ontmoedigd als dit het geval is. De volgende acht tips helpen jou om deze Ramadan ook voor jóú de maand van de Koran te maken.
De Koran kan gereciteerd worden om verschillende redenen: om de beloning voor het lezen, om de bemiddeling door de Koran op de Dag des Oordeels, om het reinigen van het hart, om het memoriseren, om Allah ermee te eren, om het lezen onder de knie te krijgen, etc. Dit zijn allemaal geldige redenen, omdat ze vallen onder de aanbidding van Allah. Om het maximale uit het reciteren te halen, kun je intenties combineren en zo de beloning voor iedere intentie ontvangen. Deze manier van ‘handeldrijven’ was de gewoonte van de sahaabah en de geleerden na hen. Je recitatie, al is het maar weinig, zal dan zwaar wegen op jouw weegschaal.[5] Lees dus waar je toe in staat bent, al herhaal je alleen maar de hoofdstukken (soewar) die je hebt gememoriseerd.
Hoe mooi is het dat Allah niet alleen Degene is tot Wie onze aanbidding gericht is, maar ook de Enige is Die ons daarin succesvol kan laten zijn.
U alleen aanbidden wij en U alleen vragen wij om hulp.[6]
Vraag Allah om succesvol te zijn in het bereiken van jouw doel. Vraag Hem om sabr (standvastigheid), om het lezen vol te houden en je te beschermen tegen influisteringen en je eigen zwaktes of luiheid.
De Profeet, sallallahu ‘alayhi wa sallam, leerde ons te zeggen: ‘’O Allah, ik zoek bescherming bij U tegen luiheid, ik zoek bescherming bij U tegen lafheid, ik zoek bescherming bij U tegen (dementerende) ouderdom en ik zoek bescherming bij U tegen gierigheid.’’[7]
Misschien nam je je de voorgaande jaren, zoals zoveel moslims, steeds voor om in Ramadan de Koran uit te lezen. En misschien, zoals zoveel moslims, faalde je hierin en raakte je gedemotiveerd en gaf je het op. Dan is het goed om eens te kijken of je wel het juiste doel uitkoos. Een doel dat gericht is op kwantiteit (hoeveel je leest) is niet geschikt als jouw leestempo laag ligt. De Sahaba en geleerden, over wie we lazen dat ze de Koran vele malen uitlazen in Ramadan, beheersten de Arabische taal tot in de puntjes, lazen vlot – als ze het al niet uit hun hoofd reciteerden – en begrepen wat ze lazen. We kunnen aannemen dat het voor hen geen leesoefening was, maar meer het op zich in laten werken van de Koran. Als dat voor jou niet het geval is, hoe kan je dan denken dat van jou hetzelfde verwacht wordt?
Je kunt het doel ‘de Koran uitlezen’ veranderen in bijvoorbeeld: soerah al-Moelk lezen en haar betekenissen en lessen begrijpen. De soerah bevat dertig verzen, dus elke dag één erbij en aan het eind van de Ramadan kun je de soerah redelijk vlot lezen en heb je het misschien al deels gememoriseerd. Je kunt je ook richten op de kortere soewar, met als voordeel dat je ze daarna makkelijker memoriseert en in je gebed kunt gebruiken. Hiermee heb je doelstellingen die zeker ook haalbaar zijn wanneer je het lezen nog niet goed beheerst.
Het luisteren naar Koranrecitaties is een vorm van aanbidding en een soennah van onze Profeet, sallallahu ‘alayhi wa sallam. Hij vroeg zijn metgezel ‘Abdoellah ibn Mas’oed, radiallahu ‘anhu, om Koran voor hem te reciteren. Deze reageerde verbaasd: ‘’Moet ik voor u reciteren terwijl het aan u geopenbaard is?’’ Hij, sallallahu ‘alayhi wa sallam, antwoordde: ‘’Ja, ik houd ervan om te luisteren naar de recitatie van een ander’’. ‘Abdoellah reciteerde een deel van soerah an-Nisaa` totdat de Profeet sallallahu ‘alayhi wa sallam zei: ‘’Dit is genoeg voor nu.’’ En ‘Abdoellah zag dat hij tranen in zijn ogen had.[8]
We kunnen verschillende manieren van luisteren onderscheiden: het oppervlakkig luisteren met het oor en het luisteren met het verstand en het hart. Ongetwijfeld bevat het luisteren naar de Koran met het oor al vele zegeningen, maar als je er meer uit wil halen, adviseer ik om naar een recitatie te luisteren terwijl je de vertaling meeleest. Dit geeft je een algemene indruk van de betekenis van de verzen. Kies bijvoorbeeld een recitatie op Youtube waarbij de vertaling synchroon met de recitatie in beeld is. De website www.houseofquran.com biedt de mogelijkheid om te kiezen uit reciteurs en vertalingen en is vanwege de verschillende herhaalfuncties ook een goed hulpmiddel bij het memoriseren van de Koran. Voor op de telefoon is de app Muslim Pro[9] handig.
Beperk je bij het meelezen tot de hoofdboodschap van de verzen. Weersta de verleiding om de recitatie telkens te pauzeren om eens uitgebreid in de Koranuitleg (tafsier) te duiken. Onduidelijkheden kun je opschrijven en eventueel later opzoeken.
Voorafgaand aan het luisteren en meelezen kun je de tafsier raadplegen. Het verdient aanbeveling om dit vooral te doen bij de kortere soewar die je al hebt gememoriseerd. Omdat je deze soewar waarschijnlijk vaak gebruikt in je gebeden, zal de uitleg je beter bijblijven en zullen ook je gebeden aan concentratie en diepgang winnen. Herhaal dit zo nodig een aantal keer, totdat je je de uitleg echt eigen hebt gemaakt.
Op Youtube zijn verschillende tafsierseries te vinden die een korte of juist langere uitleg van bepaalde soewar geven. De ‘Get to know’-serie van Nouman Ali Khan geeft een beknopte uitleg van een paar minuten van verschillende soewar. De tafsier van Djoez ‘Amma (vanaf soerah an-Naba` tot an-Naas) door Abu Bakr Zoud is uitgebreider en beslaat soms meerdere afleveringen per soerah. Voor wie liever een boek leest, zijn de eerste zes delen van ‘De Tefsier van Ibn Kèthier’[10] en de uitleg van Djoez ‘Amma door Imam As-Sa’di[11] vertaald naar het Nederlands.
Allah zegt in de Koran:
(Dit is) een gezegend Boek dat Wij aan jou hebben neergezonden, zodat zij Zijn Verzen overpeinzen en zodat de bezitters van verstand er lering uit trekken. [12]
Hoewel het woord ‘overpeinzen’ doet vermoeden dat het gaat om voornamelijk een activiteit van het verstand, is juist hier het hart bij betrokken. Zoals het verstand behoefte heeft aan inzicht en antwoorden, zo heeft het hart behoefte aan spiritualiteit en emotie. Tadabboer (overpeinzing) komt hieraan tegemoet.
Als je punt 5 hebt toegepast en de achtergrond en betekenis van de verzen kent, lees de vertaling van de verzen dan nog eens. En deze keer alsof ze rechtstreeks tot jou gericht zijn en een persoonlijke boodschap voor jou bevatten. Neem bijvoorbeeld de personen of groepen mensen die genoemd worden en hun kenmerken. En kijk dan eens naar jezelf. Zie je overeenkomsten, en is dat goed of juist niet? Welke Namen van Allah komen in de verzen voor, waarom juist die Namen en wat betekenen ze in het algemeen en wat betekenen ze voor jou? Hoe zijn situaties uit jouw dagelijks leven te linken aan de verzen en hoe kun je ze toepassen?[13] [14]
Zie tadabboer en het beluisteren van een recitatie terwijl je de vertaling meeleest (punt 4) als twee aparte activiteiten. Het ene moet niet afleiden van het andere, zodat beiden tot hun recht komen.
De mens is vergeetachtig, dus is het raadzaam om aantekeningen te maken en deze regelmatig terug te lezen. De beweging van het schrijven alleen al zorgt ervoor dat kennis ons beter bij blijft. Schrijven is ook een manier om te reflecteren, gedachten te ordenen en verbanden te ontdekken. Voor mensen die meer visueel zijn ingesteld, is het handig om in een oogopslag de hoogtepunten en leringen van een soerah te kunnen overzien. Ieder mens heeft zijn eigen stijl van leren en manier van verwerken, dus in dit opzicht kunnen we creatief zijn en een manier zoeken die bij ons past. Kijk bijvoorbeeld eens hier.
Zoals de Profeet Mohammed, sallallahu ‘alayhi wa sallam, de Koran bestudeerde in gezelschap van Djibriel, ‘alayhi salaam, is het ook voor ons goed om samen met iemand te lezen en elkaar te stimuleren. Ook het effect van tadabboer is groter als je je gedachten kunt delen met iemand en ideeën kunt uitwisselen.
Deze tips helpen jou om op een gestructureerde manier aan de slag te gaan met haalbare doelstellingen. Hierdoor versterk je jouw band met de Koran en daarmee ook met Allah. En hoe mooi zou het zijn als je daardoor zó gemotiveerd raakt, dat je de tijd tot aan de volgende Ramadan benut om het Boek van Allah nog beter te kunnen lezen en begrijpen?
… Laat de Koran de lente van mijn hart zijn, het licht van mijn borst, de verwijderaar van mijn verdriet en de troost van mijn zorgen.[15]
[1] Soerah al-Baqarah, vers 185
[2] Sahieh al-Boechaari en Sahieh Muslim, overgeleverd door ‘Aa`ishah
[3] Fath al-Baarie, Ibn Hadjar al-‘Asqalaanie
[4] Siyar a’laam an-nubalaa`, Adh-Dhahabie
[5] Om meer hierover te lezen, zie https://www.islam21c.com/spirituality/what-is-your-intention-whilst-reading-the-quran/
[6] Soerah al-Faatihah, vers 4
[7] Sahieh al-Boechaari en Sahieh Muslim, overgeleverd door Anas ibn Maalik
[8] Sahieh al-Boechaari en Sahieh Muslim, overgeleverd door ‘Abdoellah ibn Mas’oed
[9] Let op: gebruik deze app niet voor de gebedstijden. Voor de juiste gebedstijden, en met name al-fadjr, zie dit artikel
[10] Uitgeverij Project Dien
[11] Uitgeverij Stichting As-Soennah
[12] Soerah Saad, vers 29
[13] Voor meer informatie over tadabboer, lees bijvoorbeeld https://www.islam21c.com/islamic-thought/how-to-make-tadabbur/ en https://www.islam21c.com/islamic-thought/unlocking-quranic-reflections/
[14] Het moge duidelijk zijn dat het overpeinzen van de verzen en er lering uit trekken (tadabboer) moet geschieden binnen het kader dat de tafsier aangeeft. Dit leidt tot leringen die persoonlijk zijn en niet altijd algemeen toepasbaar zijn en niet kan leiden tot het onttrekken van regelgeving uit de teksten.
[15] Musnad Ahmed, overgeleverd door ‘Abdoellah ibn Mas’oed (deel van een langere smeekbede)
Het bericht Ramadan: de maand van de Koran! Maar wat als ik de Koran niet kan lezen? verscheen eerst op Daliel.
]]>Het bericht Ramadan: de maand van de Koran! Maar wat als ik de Koran niet kan lezen? verscheen eerst op Daliel.
]]>Van Fatima bint Mohammed, radiallahu ‘anhaa, weten we dat Djibriel, ‘alayhi salaam, in Ramadan elke nacht haar vader, de Profeet, sallallahu ‘alayhi wa sallam, bezocht en de Koran in zijn geheel met hem reciteerde. En in het jaar van zijn overlijden deed hij dat tweemaal.[2]
Ook de metgezellen (sahaabah) en degenen na hen brachten in Ramadan veel tijd door met de Koran. ‘Uthmaan, radiallahu ‘anhu, reciteerde de gehele Koran tijdens één gebedseenheid (rak’ah) van het witr gebed[3]. Imam Ash-Shaafi’i voltooide het lezen van de Koran zestig keer tijdens Ramadan[4]. Sommige van de Voorgangers lazen elke drie nachten de gehele Koran, sommigen deden dat in zeven nachten en anderen elke tien nachten.
Niet elke moslim is echter in staat om (vlot) Koran te lezen. Raak niet ontmoedigd als dit het geval is. De volgende acht tips helpen jou om deze Ramadan ook voor jóú de maand van de Koran te maken.
De Koran kan gereciteerd worden om verschillende redenen: om de beloning voor het lezen, om de bemiddeling door de Koran op de Dag des Oordeels, om het reinigen van het hart, om het memoriseren, om Allah ermee te eren, om het lezen onder de knie te krijgen, etc. Dit zijn allemaal geldige redenen, omdat ze vallen onder de aanbidding van Allah. Om het maximale uit het reciteren te halen, kun je intenties combineren en zo de beloning voor iedere intentie ontvangen. Deze manier van ‘handeldrijven’ was de gewoonte van de sahaabah en de geleerden na hen. Je recitatie, al is het maar weinig, zal dan zwaar wegen op jouw weegschaal.[5] Lees dus waar je toe in staat bent, al herhaal je alleen maar de hoofdstukken (soewar) die je hebt gememoriseerd.
Hoe mooi is het dat Allah niet alleen Degene is tot Wie onze aanbidding gericht is, maar ook de Enige is Die ons daarin succesvol kan laten zijn.
U alleen aanbidden wij en U alleen vragen wij om hulp.[6]
Vraag Allah om succesvol te zijn in het bereiken van jouw doel. Vraag Hem om sabr
(standvastigheid), om het lezen vol te houden en je te beschermen tegen
influisteringen en je eigen zwaktes of luiheid.
De Profeet, sallallahu ‘alayhi wa sallam, leerde ons te zeggen: ‘’O Allah, ik zoek bescherming bij U tegen luiheid, ik zoek bescherming bij U tegen lafheid, ik zoek bescherming bij U tegen (dementerende) ouderdom en ik zoek bescherming bij U tegen gierigheid.’’[7]
Misschien nam je je de voorgaande jaren, zoals zoveel moslims, steeds voor om in Ramadan de Koran uit te lezen. En misschien, zoals zoveel moslims, faalde je hierin en raakte je gedemotiveerd en gaf je het op. Dan is het goed om eens te kijken of je wel het juiste doel uitkoos. Een doel dat gericht is op kwantiteit (hoeveel je leest) is niet geschikt als jouw leestempo laag ligt. De Sahaba en geleerden, over wie we lazen dat ze de Koran vele malen uitlazen in Ramadan, beheersten de Arabische taal tot in de puntjes, lazen vlot – als ze het al niet uit hun hoofd reciteerden – en begrepen wat ze lazen. We kunnen aannemen dat het voor hen geen leesoefening was, maar meer het op zich in laten werken van de Koran. Als dat voor jou niet het geval is, hoe kan je dan denken dat van jou hetzelfde verwacht wordt?
Je kunt het doel ‘de Koran uitlezen’ veranderen in bijvoorbeeld: soerah al-Moelk lezen en haar betekenissen en lessen begrijpen. De soerah bevat dertig verzen, dus elke dag één erbij en aan het eind van de Ramadan kun je de soerah redelijk vlot lezen en heb je het misschien al deels gememoriseerd. Je kunt je ook richten op de kortere soewar, met als voordeel dat je ze daarna makkelijker memoriseert en in je gebed kunt gebruiken. Hiermee heb je doelstellingen die zeker ook haalbaar zijn wanneer je het lezen nog niet goed beheerst.
Het luisteren naar Koranrecitaties is een vorm van aanbidding en een soennah van onze Profeet, sallallahu ‘alayhi wa sallam. Hij vroeg zijn metgezel ‘Abdoellah ibn Mas’oed, radiallahu ‘anhu, om Koran voor hem te reciteren. Deze reageerde verbaasd: ‘’Moet ik voor u reciteren terwijl het aan u geopenbaard is?’’ Hij, sallallahu ‘alayhi wa sallam, antwoordde: ‘’Ja, ik houd ervan om te luisteren naar de recitatie van een ander’’. ‘Abdoellah reciteerde een deel van soerah an-Nisaa` totdat de Profeet sallallahu ‘alayhi wa sallam zei: ‘’Dit is genoeg voor nu.’’ En ‘Abdoellah zag dat hij tranen in zijn ogen had.[8]
We kunnen verschillende manieren van luisteren onderscheiden: het oppervlakkig luisteren met het oor en het luisteren met het verstand en het hart. Ongetwijfeld bevat het luisteren naar de Koran met het oor al vele zegeningen, maar als je er meer uit wil halen, adviseer ik om naar een recitatie te luisteren terwijl je de vertaling meeleest. Dit geeft je een algemene indruk van de betekenis van de verzen. Kies bijvoorbeeld een recitatie op Youtube waarbij de vertaling synchroon met de recitatie in beeld is. De website www.houseofquran.com biedt de mogelijkheid om te kiezen uit reciteurs en vertalingen en is vanwege de verschillende herhaalfuncties ook een goed hulpmiddel bij het memoriseren van de Koran. Voor op de telefoon is de app Muslim Pro[9] handig.
Beperk je bij het
meelezen tot de hoofdboodschap van de verzen. Weersta de verleiding om de
recitatie telkens te pauzeren om eens uitgebreid in de Koranuitleg (tafsier)
te duiken. Onduidelijkheden kun je opschrijven en eventueel later opzoeken.
Voorafgaand aan het luisteren en meelezen kun je de tafsier raadplegen. Het verdient aanbeveling om dit vooral te doen bij de kortere soewar die je al hebt gememoriseerd. Omdat je deze soewar waarschijnlijk vaak gebruikt in je gebeden, zal de uitleg je beter bijblijven en zullen ook je gebeden aan concentratie en diepgang winnen. Herhaal dit zo nodig een aantal keer, totdat je je de uitleg echt eigen hebt gemaakt.
Op Youtube zijn verschillende tafsierseries te vinden die een korte of juist langere uitleg van bepaalde soewar geven. De ‘Get to know’-serie van Nouman Ali Khan geeft een beknopte uitleg van een paar minuten van verschillende soewar. De tafsier van Djoez ‘Amma (vanaf soerah an-Naba` tot an-Naas) door Abu Bakr Zoud is uitgebreider en beslaat soms meerdere afleveringen per soerah. Voor wie liever een boek leest, zijn de eerste zes delen van ‘De Tefsier van Ibn Kèthier’[10] en de uitleg van Djoez ‘Amma door Imam As-Sa’di[11] vertaald naar het Nederlands.
Allah zegt in de Koran:
(Dit is) een gezegend Boek dat Wij aan jou hebben neergezonden, zodat zij Zijn Verzen overpeinzen en zodat de bezitters van verstand er lering uit trekken. [12]
Hoewel het woord ‘overpeinzen’ doet vermoeden dat het gaat om voornamelijk een activiteit van het verstand, is juist hier het hart bij betrokken. Zoals het verstand behoefte heeft aan inzicht en antwoorden, zo heeft het hart behoefte aan spiritualiteit en emotie. Tadabboer (overpeinzing) komt hieraan tegemoet.
Als je punt 5 hebt toegepast en de achtergrond en betekenis van de verzen kent, lees de vertaling van de verzen dan nog eens. En deze keer alsof ze rechtstreeks tot jou gericht zijn en een persoonlijke boodschap voor jou bevatten. Neem bijvoorbeeld de personen of groepen mensen die genoemd worden en hun kenmerken. En kijk dan eens naar jezelf. Zie je overeenkomsten, en is dat goed of juist niet? Welke Namen van Allah komen in de verzen voor, waarom juist die Namen en wat betekenen ze in het algemeen en wat betekenen ze voor jou? Hoe zijn situaties uit jouw dagelijks leven te linken aan de verzen en hoe kun je ze toepassen?[13] [14]
Zie tadabboer en het beluisteren van een recitatie terwijl je de vertaling meeleest (punt 4) als twee aparte activiteiten. Het ene moet niet afleiden van het andere, zodat beiden tot hun recht komen.
De mens is vergeetachtig, dus is het raadzaam om aantekeningen te maken en deze regelmatig terug te lezen. De beweging van het schrijven alleen al zorgt ervoor dat kennis ons beter bij blijft. Schrijven is ook een manier om te reflecteren, gedachten te ordenen en verbanden te ontdekken. Voor mensen die meer visueel zijn ingesteld, is het handig om in een oogopslag de hoogtepunten en leringen van een soerah te kunnen overzien. Ieder mens heeft zijn eigen stijl van leren en manier van verwerken, dus in dit opzicht kunnen we creatief zijn en een manier zoeken die bij ons past. Kijk bijvoorbeeld eens hier.
Zoals de Profeet Mohammed, sallallahu ‘alayhi wa sallam, de Koran bestudeerde in gezelschap van Djibriel, ‘alayhi salaam, is het ook voor ons goed om samen met iemand te lezen en elkaar te stimuleren. Ook het effect van tadabboer is groter als je je gedachten kunt delen met iemand en ideeën kunt uitwisselen.
Deze tips helpen jou om op een gestructureerde manier aan de slag te gaan met haalbare doelstellingen. Hierdoor versterk je jouw band met de Koran en daarmee ook met Allah. En hoe mooi zou het zijn als je daardoor zó gemotiveerd raakt, dat je de tijd tot aan de volgende Ramadan benut om het Boek van Allah nog beter te kunnen lezen en begrijpen?
… Laat de Koran de lente van mijn hart zijn, het licht van mijn borst, de verwijderaar van mijn verdriet en de troost van mijn zorgen.[15]
[1] Soerah al-Baqarah, vers 185
[2] Sahieh al-Boechaari en Sahieh Muslim, overgeleverd door ‘Aa`ishah
[3] Fath al-Baarie, Ibn Hadjar al-‘Asqalaanie
[4] Siyar a’laam an-nubalaa`, Adh-Dhahabie
[5] Om meer hierover te lezen, zie https://www.islam21c.com/spirituality/what-is-your-intention-whilst-reading-the-quran/
[6] Soerah al-Faatihah, vers 4
[7] Sahieh al-Boechaari en Sahieh Muslim, overgeleverd door Anas ibn Maalik
[8] Sahieh al-Boechaari en Sahieh Muslim, overgeleverd door ‘Abdoellah ibn Mas’oed
[9] Let op: gebruik deze app niet voor de gebedstijden. Voor de juiste gebedstijden, en met name al-fadjr, zie dit artikel
[10] Uitgeverij Project Dien
[11] Uitgeverij Stichting As-Soennah
[12] Soerah Saad, vers 29
[13] Voor meer informatie over tadabboer, lees bijvoorbeeld https://www.islam21c.com/islamic-thought/how-to-make-tadabbur/ en https://www.islam21c.com/islamic-thought/unlocking-quranic-reflections/
[14] Het moge duidelijk zijn dat het overpeinzen van de verzen en er lering uit trekken (tadabboer) moet geschieden binnen het kader dat de tafsier aangeeft. Dit leidt tot leringen die persoonlijk zijn en niet altijd algemeen toepasbaar zijn en niet kan leiden tot het onttrekken van regelgeving uit de teksten.
[15] Musnad Ahmed, overgeleverd door ‘Abdoellah ibn Mas’oed (deel van een langere smeekbede)
Het bericht Ramadan: de maand van de Koran! Maar wat als ik de Koran niet kan lezen? verscheen eerst op Daliel.
]]>